Η ακτινοθεραπεία αποτελεί βασικό μέρος της αντιμετώπισης του καρκίνου του μαστού, καθώς μειώνει τον κίνδυνο τοπικής υποτροπής της νόσου. Όπως κάθε αντικαρκινική θεραπεία, όμως, μπορεί να συνοδεύεται από ορισμένες ανεπιθύμητες ενέργειες. Αυτές διαφέρουν από ασθενή σε ασθενή και εξαρτώνται από την περιοχή που ακτινοβολείται, τη δόση, το θεραπευτικό σχήμα και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε ασθενούς. Οι περισσότερες άμεσες παρενέργειες της ακτινοθεραπείας στον καρκίνο του μαστού είναι προσωρινές και υποχωρούν σταδιακά μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας.
Πότε εμφανίζονται οι παρενέργειες της ακτινοθεραπείας στον καρκίνο του μαστού;
Οι παρενέργειες της ακτινοθεραπείας στον καρκίνο του μαστού διακρίνονται σε άμεσες και όψιμες, ανάλογα με τον χρόνο εμφάνισής τους. Οι άμεσες ανεπιθύμητες ενέργειες εμφανίζονται κατά τη διάρκεια της θεραπείας ή τις πρώτες εβδομάδες μετά την έναρξή της και μπορεί να γίνονται σταδιακά πιο έντονες όσο προχωρούν οι συνεδρίες. Ορισμένες, ιδιαίτερα οι δερματικές αντιδράσεις, μπορεί να κορυφωθούν μετά την ολοκλήρωση της ακτινοθεραπείας και στη συνέχεια να αρχίσουν σταδιακά να υποχωρούν. Οι περισσότερες βελτιώνονται σημαντικά μέσα στις επόμενες εβδομάδες ή μήνες, καθώς οι υγιείς ιστοί ανακάμπτουν.
Αντίθετα, οι όψιμες παρενέργειες μπορεί να εμφανιστούν μήνες ή ακόμη και χρόνια μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας. Είναι λιγότερο συχνές. Η πιθανότητα εμφάνισης και η βαρύτητά τους εξαρτώνται από την περιοχή που ακτινοβολείται, τη δόση, το θεραπευτικό σχήμα και ατομικούς παράγοντες.
Συχνότερες άμεσες παρενέργειες της ακτινοθεραπείας στον καρκίνο του μαστού
Οι άμεσες παρενέργειες εντοπίζονται στην περιοχή που δέχεται την ακτινοβολία. Η έντασή τους διαφέρει από ασθενή σε ασθενή, ενώ η πλειοψηφία των γυναικών ολοκληρώνει τη θεραπεία με σχετικά ήπιες ενοχλήσεις. Οι συχνότερες είναι:
- Δερματικές αντιδράσεις: Το δέρμα στην περιοχή της θεραπείας μπορεί να εμφανίσει ερυθρότητα ή σκουρόχρωση, ξηρότητα, κνησμό, ευαισθησία ή αίσθημα καύσου. Σε εντονότερες αντιδράσεις μπορεί να παρουσιαστεί απολέπιση του δέρματος. Σπανιότερα, εμφανίζεται υγρή απολέπιση, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου υπάρχει αυξημένη τριβή ή υγρασία. Τέτοια είναι η πτυχή κάτω από τον μαστό και η μασχάλη.
- Κόπωση: Δεν περιγράφεται από όλες τις ασθενείς. Εάν εμφανιστεί συνηθως γίνεται περισσότερο αισθητή όσο προχωρούν οι συνεδρίες και ιδιαίτερα προς το τέλος της θεραπείας. Σε ελάχιστες περιπτώσεις επιμένει για μερικές εβδομάδες μετά την ολοκλήρωση της ακτινοθεραπείας.
- Οίδημα και ευαισθησία του μαστού: Ο μαστός ενδέχεται να παρουσιάσει ήπιο πρήξιμο, αίσθημα βάρους ή ευαισθησία.
- Πόνος ή ενοχλήσεις στην περιοχή: Ορισμένες ασθενείς αισθάνονται ήπιο πόνο, μικρά τσιμπήματα ή σύντομους οξείς πόνους στον μαστό και το θωρακικό τοίχωμα.
- Τοπική απώλεια τριχών: Εμφανίζεται μόνο στην περιοχή που ακτινοβολείται, για παράδειγμα στη μασχάλη, όταν αυτή περιλαμβάνεται στο θεραπευτικό πεδίο. Οι τρίχες συνήθως επανεμφανίζονται σταδιακά τους επόμενους μήνες.
- Ενόχληση κατά την κατάποση: Όταν στην περιοχή της ακτινοβόλησης περιλαμβάνονται και περιοχικοί λεμφαδένες, ένα μικρό τμήμα του οισοφάγου μπορεί να δεχθεί ακτινοβολία. Σε ορισμένες ασθενείς αυτό προκαλεί προσωρινό ερεθισμό ή ήπια ενόχληση κατά την κατάποση, η οποία συνήθως υποχωρεί μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας.
Πώς αντιμετωπίζονται οι άμεσες παρενέργειες;
Η σωστή φροντίδα κατά τη διάρκεια της ακτινοθεραπείας περιορίζει τις ενοχλήσεις και βοηθά την ασθενή να διατηρήσει όσο γίνεται την καθημερινότητά της. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται το δέρμα στην περιοχή της θεραπείας. Συνιστάται ήπιο πλύσιμο με χλιαρό νερό και ήπιο καθαριστικό (χωρίς άρωμα), χωρίς τρίψιμο, και προσεκτικό στέγνωμα με απαλές ταμποναριστές κινήσεις. Η τακτική ενυδάτωση του δέρματος μπορεί επίσης να βοηθήσει, με προϊόντα και οδηγίες που προτείνονται από τη θεραπευτική ομάδα, καθώς δεν είναι όλα κατάλληλα κατά τη διάρκεια της θεραπείας.
Παράλληλα, τα άνετα, μαλακά ρούχα από φυσικά υφάσματα, όπως το βαμβάκι και ένας μαλακός στηθόδεσμος χωρίς μπανέλα μειώνουν την τριβή, ιδιαίτερα στη μασχάλη και στην πτυχή κάτω από τον μαστό. Κατά τη διάρκεια της θεραπείας, η περιοχή που ακτινοβολείται χρειάζεται επίσης προστασία από την άμεση έκθεση στον ήλιο και από πηγές έντονης θερμότητας ή ψύχους. Για την αντιμετώπιση της κόπωσης είναι σημαντική η ισορροπία ανάμεσα στην επαρκή ξεκούραση και τη σωματική δραστηριότητα. Ήπια άσκηση, όπως το περπάτημα, μπορεί να βοηθήσει στη διατήρηση της ενέργειας και της λειτουργικότητας, ανάλογα πάντα με τη γενική κατάσταση και τις δυνατότητες της ασθενούς. Παράλληλα, συνιστώνται επαρκής ενυδάτωση και ισορροπημένη διατροφή.
Η διατήρηση της κινητικότητας του ώμου είναι επίσης σημαντική κατά τη διάρκεια και μετά την ακτινοθεραπεία. Ήπιες ασκήσεις κινητοποίησης, σύμφωνα με τις οδηγίες της θεραπευτικής ομάδας, μπορούν να βοηθήσουν στη διατήρηση του εύρους κίνησης. Εάν εμφανιστεί σημαντική ή επίμονη δυσκαμψία, πόνος ή περιορισμός της κίνησης, μπορεί να χρειαστεί αξιολόγηση και καθοδήγηση από φυσικοθεραπευτή. Εάν η δερματική αντίδραση γίνει έντονη, εμφανιστεί υγρή απολέπιση ή παρουσιαστεί οποιοδήποτε νέο ή επίμονο σύμπτωμα, η ασθενής θα πρέπει να ενημερώσει τη θεραπευτική της ομάδα, ώστε να λάβει τις κατάλληλες οδηγίες και, εφόσον χρειάζεται, την αντίστοιχη αντιμετώπιση.
Πιθανές μακροχρόνιες παρενέργειες
Οι όψιμες παρενέργειες της ακτινοθεραπείας είναι λιγότερο συχνές και εμφανίζονται μήνες ή ακόμη και χρόνια μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας. Μία από αυτές είναι η ίνωση, δηλαδή η σκλήρυνση των ιστών στην περιοχή που έχει λάβει ακτινοβολία. Ο μαστός ή το θωρακικό τοίχωμα αποκτά σε ορισμένες ασθενείς πιο σκληρή υφή και μικρότερη ελαστικότητα. Με την πάροδο του χρόνου ενδεχεται να παρατηρηθούν αλλαγές στο μέγεθος και στο σχήμα του μαστού.
Μια ακόμη πιθανή όψιμη επιπλοκή είναι το λεμφοίδημα, δηλαδή η συσσώρευση λεμφικού υγρού. Μπορεί να προκαλέσει επίμονο πρήξιμο στο χέρι, τον μαστό ή το θωρακικό τοίχωμα. Ο κίνδυνος επηρεάζεται τόσο από τη χειρουργική αντιμετώπιση της μασχάλης όσο και από την ακτινοθεραπεία των περιοχικών λεμφαδένων. Είναι μεγαλύτερος όταν συνδυάζονται οι δύο θεραπείες.
Παρενέργειες της ακτινοθεραπείας στον καρκίνο του μαστού: Επιβάρυνση της καρδιάς
Η έκθεση της καρδιάς και των στεφανιαίων αγγείων στην ακτινοβολία μπορεί να αυξήσει μακροπρόθεσμα τον κίνδυνο καρδιαγγειακών επιπλοκών. Γι’ αυτό, η προστασία τους αποτελεί σημαντική παράμετρο στον σχεδιασμό της θεραπείας, ιδιαίτερα στην ακτινοθεραπεία του αριστερού μαστού. Με τις σύγχρονες τεχνικές σχεδιασμού και, όπου ενδείκνυται, με την τεχνική βαθιάς εισπνοής με κράτημα της αναπνοής (Deep Inspiration Breath Hold – DIBH), μπορεί να μειωθεί σημαντικά η δόση που λαμβάνουν η καρδιά και τα στεφανιαία αγγεία.
Ακτινοθεραπεία και αποκατάσταση του μαστού: Τι ισχύει όταν έχει γίνει αποκατάσταση του μαστού;
Σε ασθενείς που έχουν υποβληθεί σε αποκατάσταση μετά από μαστεκτομή, η ακτινοθεραπεία μπορεί να επηρεάσει τους ιστούς της περιοχής. Ανάλογα με τον τύπο της αποκατάστασης, σχετίζεται με μεταβολές στην υφή, την ελαστικότητα ή το αισθητικό αποτέλεσμα. Για τον λόγο αυτό, ο σχεδιασμός της θεραπείας εξατομικεύεται με βάση την ανατομία και το είδος της αποκατάστασης. Οι σύγχρονες τεχνικές ακτινοθεραπείας επιτρέπουν την ακριβέστερη κατανομή της δόσης στην περιοχή που χρειάζεται θεραπεία. Παράλληλα, επιτρέπουν τον καλύτερο περιορισμό της έκθεσης των γύρω υγιών ιστών.
Πώς οι σύγχρονες τεχνικές περιορίζουν τις παρενέργειες της ακτινοθεραπείας στον καρκίνο του μαστού;
Η σύγχρονη ακτινοθεραπεία στον καρκίνο του μαστού επιτρέπει την ακριβέστερη χορήγηση της ακτινοβολίας στην περιοχή που χρειάζεται θεραπεία. Παράλληλα, περιορίζει τη δόση που λαμβάνουν οι γύρω υγιείς ιστοί. Ο σχεδιασμός ξεκινά με αξονική τομογραφία σχεδιασμού, μέσα από την οποία καθορίζονται με ακρίβεια η περιοχή που θα λάβει την ακτινοβολία και τα όργανα που χρειάζονται προστασία.
Τεχνικές όπως η 3D-CRT, η IMRT και η VMAT βοηθούν την θεραπευτική ομάδα να κατανείμει καλύτερα τη δόση της ακτινοβολίας στο σχήμα της περιοχής που πρέπει να δεχτεί θεραπεία. Παράλληλα, η IGRT χρησιμοποιεί απεικονιστικό έλεγχο για να επιβεβαιώσει τη σωστή θέση του ασθενούς κατά τη θεραπεία.
Προστασία της καρδιάς
Ιδιαίτερη σημασία έχει η προστασία της καρδιάς, κυρίως κατά την ακτινοθεραπεία του αριστερού μαστού. Όταν ενδείκνυται, μπορεί να χρησιμοποιηθεί η τεχνική βαθιάς εισπνοής με κράτημα της αναπνοής (Deep Inspiration Breath Hold – DIBH). Με τη βαθιά εισπνοή αυξάνεται η απόσταση της καρδιάς από το θωρακικό τοίχωμα. Έτσι, μειώνεται η δόση ακτινοβολίας που λαμβάνουν η καρδιά και οι καρδιακές δομές. Παράλληλα, ο σύγχρονος σχεδιασμός επιδιώκει να περιορίζει τη δόση και στους πνεύμονες και στα υπόλοιπα όργανα που βρίσκονται κοντά στην περιοχή της θεραπείας.
Στις ασθενείς που έχουν υποβληθεί σε μαστεκτομή και αποκατάσταση του μαστού, ο σχεδιασμός της ακτινοθεραπείας προσαρμόζεται στην ανατομία και στο είδος της αποκατάστασης. Στόχος είναι να εξασφαλίζεται η κατάλληλη κάλυψη της περιοχής που χρειάζεται θεραπεία. Παράλληλα περιορίζεται, όσο αυτό είναι εφικτό, η δόση στους γύρω υγιείς ιστούς. Η συνεργασία μεταξύ των ιατρών που συμμετέχουν στη θεραπεία είναι σημαντική για τον συνολικό σχεδιασμό της ογκολογικής αντιμετώπισης και της αποκατάστασης.
Η Ακτινοθεραπεύτρια – Ογκολόγος Δρ. Διονυσία Λίτου, Επιμελήτρια στην Ακτινοθεραπευτική Ογκολογική Κλινική του Metropolitan Hospital, διαθέτει πολυετή εμπειρία στην εφαρμογή σύγχρονων τεχνικών ακτινοθεραπείας, όπως IMRT, VMAT και IGRT, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον και κλινική δραστηριότητα στον καρκίνο του μαστού. Έχοντας εκπαιδευτεί σε μεγάλα ογκολογικά νοσοκομεία της Ελλάδας και πραγματοποιήσει κλινική παρακολούθηση στο Royal Marsden Hospital του Λονδίνου, σχεδιάζει εξατομικευμένα τη θεραπεία με στόχο την ακριβή αντιμετώπιση της νόσου και τη μέγιστη δυνατή προστασία των υγιών ιστών. Επικοινωνήστε μαζί της για εμπεριστατωμένες πληροφορίες σχετικά με την ακτινοθεραπεία στον καρκίνο του μαστού.
